Węgiel drzewny, makuchy z olejem roślinnym, katalizatory metaliczne, tkaniny nasączone olejem — te towary łączy jedno. Mogą zapalić się samorzutnie, bez zewnętrznego źródła zapłonu. Klasa 4.2 IMDG obejmuje materiały, dla których sam przewóz i składowanie mogą wystarczyć do zainicjowania pożaru. Dla części z nich, zwłaszcza dla węgla drzewnego, Kodeks IMDG został niedawno istotnie zmieniony.
W Kodeksie IMDG klasa 4 dzieli się na podklasy 4.1, 4.2 i 4.3. W tym wpisie omawiamy klasę 4.2 IMDG, zmiany dla węgla drzewnego (UN 1361) i najważniejsze wymagania przewozu. Poprzedni wpis z serii o klasach dotyczył klasy 4.1 IMDG.
Co obejmuje klasa 4.2 IMDG?
Zgodnie z Kodeksem IMDG (informacje o nim publikuje Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO)) klasa 4.2 obejmuje substancje stałe i ciekłe, które w normalnych warunkach przewozu są podatne na samorzutne nagrzewanie się lub nagrzewają się w kontakcie z powietrzem i mogą ulec zapłonowi. Klasa 4.2 dzieli się na dwie grupy:
- Substancje piroforyczne — mieszaniny, roztwory, ciecze lub ciała stałe, które nawet w małych ilościach zapalają się w ciągu 5 minut od kontaktu z powietrzem. To substancje najbardziej podatne na samozapłon.
- Substancje samonagrzewające się — substancje inne niż piroforyczne, które w kontakcie z powietrzem, bez dopływu energii, są podatne na samonagrzewanie. Zapalają się tylko w dużych ilościach (kilogramy) i po długim czasie (godziny lub dni).
Samonagrzewanie to stopniowa reakcja substancji z tlenem z powietrza. Jeśli tempo wytwarzania ciepła przekracza tempo jego oddawania, temperatura rośnie. Po pewnym czasie może to doprowadzić do samozapłonu i spalania.
Klasa 4.2 IMDG – podział na grupy pakowania
Klasa 4.2 IMDG przypisuje wszystkie substancje piroforyczne, stałe i ciekłe, do grupy pakowania I. Substancje samonagrzewające się zalicza się do grupy II lub III. Decydują o tym wyniki badania według rozdziału 33 Podręcznika Badań i Kryteriów ONZ.
Grupę II przypisuje się, gdy wynik jest dodatni dla próbki sześciennej o boku 25 mm w temperaturze 140°C. Grupę III przypisuje się w pozostałych przypadkach klasyfikacji, zależnie od wielkości opakowania (powyżej 3 m³ lub powyżej 450 l) i wyników dla próbek 100 mm. Ryzyko samozapłonu rośnie więc wraz z wielkością przewożonej ilości.
Charakterystyczne oznakowanie klasy 4.2 IMDG
Klasa 4.2 IMDG ma własną nalepkę ostrzegawczą. Materiały tej klasy oznacza się nalepką z białą górną połową, czerwoną dolną połową i płomieniem. Numer UN i prawidłowa nazwa przewozowa muszą być na każdej sztuce przesyłki.
Kilka nieoczywistych przykładów
Klasa 4.2 IMDG obejmuje towary, które w eksporcie morskim pojawiają się często, ale nie zawsze są prawidłowo zadeklarowane:
- Węgiel drzewny i węgiel pochodzenia zwierzęcego lub roślinnego (UN 1361) — jeden z najczęściej błędnie deklarowanych ładunków kontenerowych. Poprawka 42-24 wprowadziła dla niego istotne zmiany, opisane niżej.
- Makuchy zawierające olej roślinny (UN 1386) — produkty rolne eksportowane w dużych ilościach, podatne na samonagrzewanie, zwłaszcza przy podwyższonej wilgotności.
- Włókna i tkaniny z olejem (UN 1373) oraz odpady bawełniane oleiste (UN 1364) — materiały porowate nasączone olejami mogą samoistnie się nagrzewać i zapalić. Eksporterzy odpadów tekstylnych lub materiałów po konserwacji często nie znają tego zagrożenia.
- Katalizatory metaliczne — zwilżone (UN 1378) lub suche (UN 2881). Używane w przemyśle chemicznym i rafineryjnym, suche należą do grupy pakowania I.
- Wióry, strużyny i ścinki metali żelaznych w postaci podatnej na samonagrzewanie (UN 2793).
Uwaga: proszek magnezu (UN 1418) nie należy do klasy 4.2, tylko do klasy 4.3. Substancje reagujące z wodą omówimy w osobnym wpisie.
Węgiel drzewny (UN 1361) – zmiany w poprawce 42-24
Węgiel drzewny od lat jest źródłem poważnych problemów bezpieczeństwa w transporcie morskim. Pożary wywołane samonagrzewaniem ładunku często ujawniały się wiele dni po załadunku, głęboko we wnętrzu kontenera. Składały się na to błędna deklaracja ładunku oraz przepisy umożliwiające zwolnienie z wymagań Kodeksu po teście samonagrzewania (UN N.4).
Poprawka 42-24 zamknęła tę furtkę. Obowiązuje dobrowolnie od 1 stycznia 2025 r., a obowiązkowo od 1 stycznia 2026 r. Dla UN 1361 pozostał jeden przepis szczególny, SP 978. Stanowi on, że testu N.4 nie wolno używać do zwolnienia węgla zwierzęcego lub roślinnego spod wymagań Kodeksu. Bez badania materiał przypisuje się do co najmniej grupy pakowania III. Szersze omówienie zmian znajdziesz we wpisie o poprawce 42-24.
Według SP 978, o ile właściwa władza nie zatwierdzi inaczej, obowiązują m.in. następujące wymagania:
- po produkcji nieopakowany materiał sezonuje się (przechowuje pod zadaszeniem, ale na wolnym powietrzu) przez co najmniej 14 dni przed zapakowaniem; alternatywnie po pirolizie stosuje się parę wodną i chłodzenie, pakuje w atmosferze gazu obojętnego (np. azotu) i przechowuje opakowania co najmniej 24 godziny w osłoniętym miejscu na wolnym powietrzu;
- materiał pakuje się tylko wtedy, gdy jego temperatura w dniu pakowania nie przekracza 40°C;
- w jednostce ładunkowej zachowuje się co najmniej 30 cm wolnej przestrzeni u góry, a wysokość sztauowania nie powinna przekraczać 1,5 m albo blok opakowań nie powinien przekraczać 16 m³ z odstępem co najmniej 15 cm między blokami.
W dokumencie przewozowym nadawca musi podać datę produkcji, datę zapakowania i temperaturę materiału w dniu pakowania (sekcja 5.4.1.5.18). Po załadunku do kontenera zamyka się drzwi i otwory, aby ograniczyć dopływ powietrza. Podczas rejsu odnotowuje się odczyty temperatury ładowni (7.6.2.7.2.2).
Wyłączenie dotyczy węgla aktywnego (UN 1362). Przepis SP 979 pozwala w określonych przypadkach przewozić go poza przepisami Kodeksu, jeśli towarzyszy mu odpowiedni certyfikat nadawcy lub laboratorium. Nadal obowiązują wtedy wymagania dokumentacyjne z sekcji 5.4.4.2.
Klasa 4.2 IMDG w przewozie – ważne kwestie
Substancje piroforyczne — szczególna ostrożność
Substancje piroforyczne (grupa pakowania I) wymagają szczególnych środków ostrożności przy pakowaniu i załadunku. Kontakt z powietrzem trzeba wykluczyć lub ściśle kontrolować. W dokumentacji DGD należy jednoznacznie wskazać charakter zagrożenia, bo niewłaściwe postępowanie przy rozładunku może skutkować natychmiastowym zapłonem. Przykładowo UN 1383 (metal piroforyczny n.o.s.) ma kategorię sztauowania D, czyli tylko na pokładzie, bez możliwości przewozu na statkach pasażerskich.
Segregacja
Wymagania segregacyjne zależą od numeru UN. Sprawdź tabelę 7.2.4 i kolumnę 16b Listy towarów niebezpiecznych. Dla niektórych pozycji klasy 4.2 Lista przypisuje dodatkowe kody segregacji, np. dla UN 2881 (SGG7, SGG15, SG25, SG26). Warto też sprawdzić kategorię sztauowania dla konkretnego numeru UN przed złożeniem zlecenia.
Ograniczenia ilościowe i wyłączenia
Klasa 4.2 IMDG ogranicza możliwości zastosowania wyłączeń. Dla wielu pozycji, m.in. UN 1361 i substancji piroforycznych, ilości ograniczone (LQ) wynoszą 0, a ilości wyłączone mają kod E0. Dla niektórych pozycji dopuszczono E1 (np. UN 1362) lub E2 (np. UN 3088). Każdy numer UN trzeba sprawdzić osobno.
Obowiązki nadawcy
Nadawca odpowiada za prawidłową klasyfikację i deklarację towaru. Piszemy o tym szerzej we wpisie o obowiązkach nadawcy IMDG. W przypadku UN 1361 nowe wymagania dokumentacyjne są precyzyjne. Brak danych w IMO DGD może skutkować odmową przyjęcia przesyłki przez armatora.
Personel zajmujący się eksportem materiałów klasy 4.2 powinien mieć szkolenie uwzględniające poprawkę 42-24. Szczegóły znajdziesz we wpisie Szkolenie IMDG – dla kogo jest obowiązkowe i jaki ma zakres?
Podsumowanie: klasa 4.2 IMDG w pigułce
Klasa 4.2 IMDG obejmuje towary, których głównym zagrożeniem jest samozapłon bez udziału zewnętrznego źródła ognia. Substancje piroforyczne i samonagrzewające się wymagają odmiennego podejścia do opakowania, sztauowania i dokumentacji. Szczególnie w przypadku węgla drzewnego nadawcy powinni znać wymagania poprawki 42-24, obowiązkowe od 1 stycznia 2026 r.
Jeżeli w Twojej działalności pojawiają się substancje samonagrzewające się lub piroforyczne — węgiel drzewny, materiały nasączone olejem, katalizatory lub inne towary klasy 4.2 IMDG — upewnij się, że są prawidłowo sklasyfikowane i przygotowane do przewozu. Jeśli masz wątpliwości, skontaktuj się z nami. Pomagamy w interpretacji przepisów Kodeksu IMDG, weryfikacji klasyfikacji, przygotowaniu DGD oraz szkoleniach. Lepiej wyjaśnić wątpliwości wcześniej, niż mierzyć się z ich skutkami po kontroli lub zdarzeniu.
Zarówno ten wpis jak i wszystkie treści zawarte na niniejszej stronie mają charakter wyłącznie ogólnoinformacyjny. Nie powinny być rozumiane jako doradztwo.